Afra Nur BIYIK Karşılıksız Çek: Alacaklının Başvurabileceği Yollar
Afra Nur BIYIK Afra Nur BIYIK Ticari hayatta ödeme aracı olarak yaygın biçimde kullanılan çekin karşılıksız çıkması, alacaklı açısından hem hukuki hem de ticari bir sorun doğurur. Bu durumda izlenecek yol, usulüne uygun ve zamanında atılan adımlara bağlıdır. Süreler kısa olduğundan gecikme, hak kayıplarına yol açar. Ticari hayatın yoğun olduğu Denizli'de karşılıksız çek uyuşmazlıkları, icra dairelerinin en sık karşılaştığı dosya türlerindendir.
Atılacak ilk adım, çekin muhatap bankaya ibraz edilmesidir. İbraz süreleri şunlardır:
Süre, çek üzerindeki düzenleme tarihinden itibaren işlemeye başlar. Hesapta yeterli karşılık yoksa banka, bu durumu çekin arkasına yazar ve imzalar. Buna "karşılıksızdır işlemi" denir. Bu işlem yapılmadan icra takibi ve şikâyet yolları kullanılamaz.
Banka, kanunen sorumlu olduğu asgari tutarı ibraz eden hamile ödemekle yükümlüdür. Bu tutar dönemsel olarak güncellendiğinden, ibraz anındaki miktarın bankadan teyit edilmesi gerekir.
Çek bir kambiyo senedidir; bu nedenle alacaklı, kambiyo senetlerine özgü haciz yolu ile takip başlatabilir. Bu takip türünün genel haciz yoluna göre önemli avantajları vardır:
Takip; asıl alacak, ibraz tarihinden itibaren işleyecek temerrüt faizi, komisyon ve takip giderlerini kapsayacak şekilde açılır.
Uygulamada en sık yapılan hata, ibraz süresinin kaçırılmasıdır. Süresinde ibraz edilmeyen çekte düzenleyene karşı haklar bir ölçüde korunsa da, cirantalara ve avaliste başvuru imkânı ortadan kalkar. Bu da tahsil ihtimalini ciddi biçimde azaltır.
Afra Nur BIYIK
Kambiyo senetlerinde imzası bulunan herkes hamile karşı müteselsilen sorumludur. Alacaklı;
dilediğine, dilerse hepsine birden başvurabilir. Sıra gözetme zorunluluğu yoktur. Bu, çeki güçlü bir tahsil aracı hâline getiren temel özelliktir. Ancak cirantalara başvurabilmek için ibraz sürelerine uyulmuş olması şarttır.
Karşılıksız çek düzenlenmesi hâlinde hamilin şikâyeti üzerine, çek hesabı sahibi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verilebilir; ayrıca adli para cezasına hükmedilebilir. Şikâyetin, karşılıksızdır işleminin yapıldığı tarihten itibaren kanunda öngörülen süre içinde yapılması gerekir.
Yasak kararı Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na bildirilir ve ilan edilir. Borcun ödenmesi hâlinde yasağın kaldırılması talep edilebilir.
Çekten doğan talepler kısa zamanaşımı sürelerine tabidir. Hamilin cirantalara, düzenleyene ve diğer sorumlulara karşı açacağı takipler, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Sorumlulardan birinin diğerine karşı rücu talepleri ise ödeme veya dava tarihinden itibaren üç yıllık süreye tabidir.
Kambiyo hukukundan doğan haklar zamanaşımına uğramış olsa dahi, alacaklının tümüyle çaresiz kaldığı söylenemez. Çekin dayandığı temel ilişkiye (satım, hizmet vb.) dayanarak genel hükümlere göre alacak davası açılabilir. Ayrıca sebepsiz zenginleşme hükümlerine başvurulması da mümkündür. Ancak bu yollarda kambiyo senedinin sağladığı usul avantajlarından yararlanılamaz ve ispat yükü ağırlaşır.
Bir belgenin çek sayılabilmesi ve kambiyo senetlerine özgü takibe konu olabilmesi için Türk Ticaret Kanunu'nda sayılan zorunlu unsurları taşıması gerekir:
Bu unsurlardan birinin eksikliği belgeyi çek olmaktan çıkarır. Bu hâlde kambiyo takibi yapılamaz; ancak belge, adi bir borç senedi veya delil olarak kullanılabilir.
Çek hukuken bir ödeme aracıdır, kredi aracı değildir; görüldüğünde ödenir. Buna rağmen uygulamada ileri tarihli çek yaygın biçimde kullanılır.
Üzerinde yazılı düzenleme tarihinden önce ibraz edilen çekin ödenmesine ilişkin düzenlemeler dönem dönem değişikliğe uğramıştır. Bu nedenle ileri tarihli çek alan veya veren tarafların, ibraz tarihine ilişkin güncel düzenlemeyi teyit etmesi gerekir.
Hesapta çekin tamamını karşılayacak kadar para yoksa ancak kısmi bir bakiye varsa, banka bu tutarı ödemekle yükümlüdür. Hamil kısmi ödemeyi reddedemez. Ödenen kısım çekin arkasına yazılır ve kalan tutar için "karşılıksızdır" işlemi yapılır.
Bu durumda takip yalnızca ödenmeyen kısım için başlatılır. Kısmi ödemenin kabul edilmesi, kalan alacak bakımından hakları ortadan kaldırmaz.
Çekin çalınması, kaybolması veya iradesi dışında elden çıkması hâlinde düzenleyen, bankaya ödemeden men talimatı verebilir. Ancak bu talimatın haklı bir sebebe dayanması gerekir.
Borcu ödememek amacıyla verilen dayanaksız men talimatları, hamilin haklarını ortadan kaldırmaz ve düzenleyen bakımından ayrıca sorumluluk doğurabilir. Çekin zayi olması hâlinde ise mahkemeden iptal kararı alınması yoluna gidilir.
Kambiyo senedine dayalı alacaklarda, takip başlatılmadan önce veya takiple birlikte ihtiyati haciz talep edilebilir. Bu, borçlunun malvarlığını kaçırmasını önlemeye yönelik geçici bir korumadır.
Mahkeme genellikle teminat karşılığında karar verir. İhtiyati haciz kararı alındıktan sonra kanunda öngörülen süre içinde takibe geçilmesi gerekir; aksi hâlde haciz kendiliğinden kalkar.
Denizli, tekstil, mermer ve makine imalatı sektörlerinin yoğun olduğu bir ticaret merkezidir. Sektörler arası ödemelerde çek yaygın biçimde kullanıldığından, karşılıksız çek uyuşmazlıkları Denizli icra dairelerinin önemli bir dosya grubunu oluşturur.
Karşılıksızdır işlemi yapıldıktan sonra Denizli'de kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatılabilir. Bu takip türünde borçlunun itirazı takibi kendiliğinden durdurmaz; itirazın Denizli icra mahkemesince kabul edilmesi gerekir. Bu özellik, çeki alacaklı açısından güçlü bir tahsil aracı hâline getirir.
Çekten doğan uyuşmazlıklarda ticari dava niteliği taşıyanlar Denizli Asliye Ticaret Mahkemesi'nde görülür. Takip başlatılmadan önce veya takiple birlikte ihtiyati haciz talep edilmesi, borçlunun malvarlığını kaçırmasını önlemeye yönelik önemli bir korumadır.
Denizli'de çek alan tarafların, düzenleyen ve cirantaların bilgilerini kaydetmesi ve ibraz sürelerini takvimlemesi gerekir. Süresinde ibraz edilmeyen çekte cirantalara başvuru imkânı ortadan kalkar ve tahsil ihtimali ciddi biçimde azalır.
Karşılıksız çek düzenlemek, hapis cezası gerektiren bir suç olmaktan çıkarılmış; yaptırımı idari nitelikte düzenlenmiştir. Şikâyet üzerine çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı ile adli para cezasına hükmedilebilir. Bu alandaki mevzuat zaman içinde değiştiğinden güncel durumun teyit edilmesi gerekir.
Çek, ibraz süresi içinde muhatap bankaya ibraz edilmeli ve karşılığının bulunmadığı çekin arkasına yazdırılmalıdır. Bu 'karşılıksızdır işlemi' yapılmadan hukuki yollara başvurmak mümkün olmaz.
Düzenlendiği yerde ödenecek çeklerde on gün, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çeklerde bir ay, farklı kıtalardaki yerlerde ise üç aydır. Süre, çek üzerinde yazılı düzenleme tarihinden itibaren işler.
Evet. Çek bir kambiyo senedidir ve imzası bulunan herkes müteselsilen sorumludur. Alacaklı; düzenleyene, cirantalara ve avaliste dilediğine, dilerse hepsine birden başvurabilir. Ancak cirantalara başvuru için ibraz sürelerine uyulması şarttır.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebileceğinden, hak kaybı yaşamamak için sürecinizi bir avukatla değerlendirmeniz önerilir.
Çek, senet ve ticari alacaklarınızın tahsili için hukuki süreci doğru yönetmek adına bizimle iletişime geçebilirsiniz.
