Afra Nur BIYIK Saklı Pay Nedir? Tenkis Davası Nasıl Açılır?
Afra Nur BIYIK Afra Nur BIYIK Mirasbırakan, malvarlığı üzerinde dilediği gibi tasarruf edebilir mi? Türk hukukunda bu özgürlük sınırsız değildir. Kanun, belirli yakınlara saklı pay adı verilen dokunulmaz bir asgari miras hakkı tanır. Bu payı ihlal eden kazandırmalar, tenkis davasıyla saklı pay oranında geri alınabilir. Denizli'de saklı payın zedelenmesine dayalı tenkis davaları, taşınmaz uyuşmazlıklarıyla birlikte sıkça gündeme gelmektedir.
Türk Medeni Kanunu m.506 uyarınca saklı paylı mirasçılar şunlardır:
Kardeşlerin saklı payı 2007 yılında yapılan değişiklikle kaldırılmıştır. Bu nedenle mirasbırakanın kardeşleri, saklı paya dayanarak tenkis talebinde bulunamaz.
Terekenin saklı paylar düşüldükten sonra kalan bölümüne tasarruf edilebilir kısım denir. Mirasbırakan bu kısım üzerinde vasiyetname veya miras sözleşmesiyle dilediği gibi tasarrufta bulunabilir; dilediği kişiye bağışlayabilir. Ancak bu sınırı aşan tasarruflar, saklı paylı mirasçıların talebi üzerine tenkise tabi tutulur.
Saklı payı ihlal eden bir tasarruf kendiliğinden geçersiz değildir. Tenkis davası açılmadıkça tasarruf geçerliliğini korur. Bu nedenle sürelerin takibi belirleyici önemdedir.
Afra Nur BIYIK
Yalnızca ölüme bağlı tasarruflar değil, mirasbırakanın sağlığında yaptığı bazı kazandırmalar da tenkise tabidir:
Olağan hediyeler ile örf ve âdete uygun eğitim ve donatım giderleri tenkis kapsamı dışındadır.
Tenkis davası hak düşürücü sürelere tabidir:
Bu süreler kaçırıldığında dava hakkı düşer. Ancak tenkis iddiası, def'i olarak her zaman ileri sürülebilir; yani kendisine karşı dava açılan saklı paylı mirasçı, savunma yoluyla tenkis talebinde bulunabilir.
Uygulamada en sık karışan iki kurum tenkis ve muris muvazaasıdır. Muris muvazaasında mirasbırakan, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı tapuda satış göstermiştir. Burada görünürdeki satış işlemi muvazaa nedeniyle, gizli bağış ise şekil şartına uyulmadığı için geçersizdir. Bu hâlde açılacak dava tapu iptali ve tescil davasıdır ve hak düşürücü süreye tabi değildir.
Tenkiste ise ortada geçerli bir kazandırma vardır; yalnızca saklı payı aşan kısmı geri alınır. Somut olayda hangi davanın açılacağının doğru belirlenmesi, sonucu tümüyle değiştirir. Bu konuda tapu iptali ve tescil davası yazımız da yol gösterici olacaktır.
Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar önce ölüme bağlı tasarruflardan, yetmezse sağlararası kazandırmalardan en yeni tarihlisinden başlanarak geriye doğru yapılır. Kazandırma konusu bölünebilir nitelikteyse yalnızca aşan kısım geri alınır. Bölünemeyen bir mal söz konusuysa, lehine kazandırma yapılan kişi ya malı geri verip tasarruf edilebilir kısmın değerini talep eder ya da malı elinde tutup aşan kısmın bedelini öder.
Tenkis hesabında önce tereke değeri belirlenir. Bu değer şu formülle bulunur: mirasbırakanın ölüm anındaki malvarlığı + tenkise tabi sağlararası kazandırmalar − borçlar ve cenaze giderleri.
Bulunan bu değer üzerinden her saklı paylı mirasçının saklı pay oranı hesaplanır. Mirasçının fiilen aldığı değer saklı payının altında kalıyorsa, aradaki fark kadar tenkis talep edilebilir. Tenkis, saklı pay tamamlanıncaya kadar sürer; tamamlandığında durur.
Kanun, hangi kazandırmadan başlanacağını belirlemiştir:
Bu sıralama, en son yapılan kazandırmanın saklı payı en çok zedeleyen işlem sayılması esasına dayanır.
Kazandırma konusu mal bölünebilir nitelikteyse, yalnızca saklı payı aşan kısım geri alınır. Taşınmaz gibi bölünemeyen mallarda ise lehine kazandırma yapılan kişiye seçimlik hak tanınır: malı geri verip tasarruf edilebilir kısma karşılık gelen değeri isteyebilir ya da malı elinde tutup aşan kısmın bedelini ödeyebilir.
Sağ kalan eşin saklı payı, birlikte mirasçı olduğu zümreye göre değişir. Altsoy veya anne-baba zümresiyle birlikte mirasçıysa yasal miras payının tamamı saklı paydır. Diğer hâllerde ise yasal miras payının dörtte üçü saklı pay olarak korunur.
Bu düzenleme, sağ kalan eşi diğer saklı paylı mirasçılara göre daha güçlü biçimde korur.
Mirasbırakanın kendi ölümü hâlinde ödenmek üzere üçüncü kişi lehine yaptırdığı hayat sigortasında, sigorta alacağının satın alma değeri tereke hesabına dâhil edilir ve saklı payı zedeliyorsa tenkise tabi tutulur. Bu kural, saklı pay kurallarının sigorta yoluyla dolanılmasını engeller.
Tenkis davalarında görevli mahkeme asliye hukuk mahkemesidir. Dava, terekedeki taşınmaza ilişkin talep içeriyorsa taşınmazın bulunduğu yerde açılır. Dava değeri üzerinden nispi harç ödenir.
Talep miktarının başlangıçta tam olarak belirlenememesi hâlinde belirsiz alacak davası açılabilir; bilirkişi incelemesi sonrasında talep artırılır.
Somut olayda tenkis mi, muris muvazaasına dayalı tapu iptali mi yoksa denkleştirme mi isteneceği, sonucu tümüyle değiştirir. Ölçüt şudur: mirasbırakan gerçekten bağışlamak mı istemiş, yoksa mirasçılardan mal kaçırmak için satış görüntüsü mü yaratmıştır?
Gerçek bir bağış varsa tenkis; muvazaalı bir işlem varsa tapu iptali ve tescil davası açılır. Uygulamada iki talep terditli olarak birlikte ileri sürülebilmektedir. Ayrıntılar için tapu iptali ve tescil davası yazımızı inceleyebilirsiniz.
Denizli'de tenkis davaları asliye hukuk mahkemelerinde görülür. Terekede taşınmaz bulunması hâlinde dava, taşınmazın bulunduğu yer mahkemesinde açılır; Denizli'deki taşınmazlar için Denizli Adliyesi, ilçelerdeki taşınmazlar için ise ilgili ilçe adliyesi yetkilidir.
Bölgede en sık karşılaşılan uyuşmazlık türü, mirasbırakanın sağlığında bir çocuğuna devrettiği tarla, bağ, zeytinlik veya konutun diğer mirasçılardan mal kaçırma amacı taşıyıp taşımadığıdır. Denizli ve ilçelerinde tarımsal nitelikli taşınmazların aile içinde devri yaygın olduğundan, bu devirlerin gerçek bir satış mı yoksa muvazaalı bir işlem mi olduğunun belirlenmesi kritik önem taşır.
Mahkeme bu değerlendirmede tapuda gösterilen bedel ile taşınmazın gerçek değeri arasındaki farkı, alıcının ödeme gücünü ve mirasbırakanın taşınmazı kullanmaya devam edip etmediğini inceler. Denizli'de keşif ve bilirkişi incelemesiyle emsal değer araştırması yapılır.
Somut olayda tenkis mi yoksa tapu iptali ve tescil davası mı açılacağının doğru belirlenmesi sonucu tümüyle değiştirir. Denizli'de bu iki talep çoğu zaman terditli olarak birlikte ileri sürülmektedir.
Türk Medeni Kanunu m.506 uyarınca saklı paylı mirasçılar; mirasbırakanın altsoyu, anne ve babası ile sağ kalan eşidir. Kardeşlerin saklı payı 2007 yılındaki değişiklikle kaldırılmıştır.
Mirasçılar, saklı paylarının zedelendiğini öğrendikleri tarihten itibaren bir yıl ve her hâlde vasiyetnamelerde açılma tarihinin, diğer tasarruflarda mirasın açılması tarihinin üzerinden on yıl geçmekle dava hakkını kaybederler.
Evet. Mirasbırakanın ölümünden önceki bir yıl içinde yaptığı olağan dışı bağışlamalar ile saklı pay kurallarını etkisiz kılmak amacıyla yaptığı kazandırmalar tenkise tabidir. Miras payına mahsuben yapılan kazandırmalar da hesaba katılır.
Muris muvazaasında mirasbırakan, mirasçılarından mal kaçırmak amacıyla gerçekte bağışladığı taşınmazı satış gibi göstermiştir; burada tapu iptali ve tescil istenir ve süre sınırı yoktur. Tenkiste ise geçerli bir kazandırma vardır, yalnızca saklı payı aşan kısım geri alınır ve hak düşürücü süreler işler.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; somut olayınıza ilişkin hukuki görüş yerine geçmez. Mevzuat ve içtihat zaman içinde değişebileceğinden, hak kaybı yaşamamak için sürecinizi bir avukatla değerlendirmeniz önerilir.
Saklı payınızın ihlal edildiğini düşünüyorsanız, tenkis ve tapu iptali süreçlerinde haklarınızı korumak için bizimle iletişime geçebilirsiniz.
